eka-10 Lacomberen txanpinoi beteak

 

Perrexila
(Petroselinum crispum); es: perejil; fr: persil; en: parsley. Hitza grekeratik (petroselinon, harkaitzeko perrexil) dator, bitxia bada ere: orduan ere ondo ezaguna zen. Usain-zaporetsua guretzat, tuberkulu jangarrikoa Europa Erdialdeko jatunentzat.

Hamaikatxo bitamina eta mineralen iturri, altxorra, urrezko botika… bai, baina janari bakoitzean gramo gutxi-gutxi hartzen dugunez, nekez osatuko gaitu perrexilak. Kizkurtua (apaingarri fina), balekoa; bestea, “euskal belar nazionala” dugu, saltsa berdearen arrakastaren errudun.

Fresko eta lehorturik komertzializatzen da, gurean. Freskotan, ongailu (osorik, ehiza beratzeko, adibidez), apaingarri (adaxkatan) eta usain-zapore emaile ( xehe-xehe ebakita, gordinik edo 2 minutuz frijituta) modura balia daiteke. Zopa, arrain, eltzekari, arroz, pasta, haragietan. Infusioan, diuretiko.

Bestetik, barazki den aldetik, azenario edo txiribiaren antzekoa da sustraia, zuria, eta haragi eta arrainen lagungarri edo osagarri modura prestatzen da Europa hotzean.

 

Baratxuria
sin: berakatza (Allium sativum); es: ajo; fr: ail; en: garlic. Etimologiaz, barazki zuria, nonbait. Aspaldikoa: Tutankamonnen hilobia eraiki zuten langileek eta Erromako gladiadoreek egunero hartzen omen zuten, indar-iturri (hori ez da sinetsi behar: baratxuriak presio arteriala jaisten du eta horixe da gladiadoreak lagungarri ez duen gauzetako bat). Beti etxean eduki beharrekoa, ukitu berezia ematen baitio tortillari, pureari, frijitutakoari, berdurari, arrainari, edozeri, postreei izan ezik (oraingoz).

Esaera zaharrak dio “urrezko aitzurraz landu beharreko” elikagaia dela, hamaika bertute egotzi izan baitzaizkio: toniko, arterien zabaltzaile, hemostatiko, minbiziaren aurkako, antibiotiko, kolesterolen murriztaile, diuretiko, banpiroen uxatzaile…

Udaberriko zain fresko heltzaka erregosien arrauzkia gozoa izaki, urteko egun luzeenetan zoragarri daude atal potoloak oliotan mantso-mantso konfitaturik.

Kirofanoan bai, baina egun sukaldean du eginkizun nagusia, gurean: frijitukiak digerigarriago bihurtzeko, jarri oliotan pare bat ale zuritu gabe; maionesari amiñi bat berakatzak nerbioa emango dio, patata egosiak laguntzeko, adibidez. Baratxuriaren hatsa ez harrotzeko, entsaladan ipini ordez, igurtzi ontzi osoan, hori lurrin dezan; ardo ozpinaren bizitasuna goxatzen, moteltzen du baratxuriak. Oso zapore desberdinak ditu berakatzak labanarekin xehatuta, motrailuan zanpatuta, sukaldeko iragazkian estrusatuta edo, turmixarekin, pure bihurtuta, ebakiaren edo leherketaren eraginez, erreakzio diferenteen ondorioz molekula desberdinak nabarmentzen direlako.

Tipulak baino ur gutxiago daukanez, frijitzean edo erretzean askoz lehenago lehortzen eta gorritzen da baratxuria. Luzaro kontserbatu behar diren hesteki gordinetan erabiltzeko, hobe da erdialdeko atalak ez baliatzea, horiek lehenago ernamuintzen (beraz, usteltzen) baitira.

Gurean ohikoak diren barietateak azal kolorearen arabera bereizten ditugu: morea, arrosa eta zuria. Bestela, negukoak (zuriak), oro har, zapore biziagoa du; udakoak (moreak) ez du horren luze irauten. Saltokian fresko, lehor, liofilizatu eta hauts bihurturik ohi dago.

Aukeran: uki ezazu; burua gogor, ale denak irmo-irmo, “apain jantzita”. Atalen bat tente ez badago, baztertu.
Saihestekoa: buru belaxka, lizun arrastorik daukana, harro dagoena, ernatzen hasitakoa, orbandutakoa.
Kontserbatzeko: hezetasunak usteltzen duenez, gorde hozkailuan edo leku lehor eta freskoan, poto itxi batean edo oliotan, zurituta. Baita xehatuta ere, egun batzuetan. Zuriak hobeto dirau, morea finagoa da.

10. ekaina 2014 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

Leave a Reply

Required fields are marked *


Tresna-barrara saltatu