ira-30 Onddo edo perretxiko barrubeteak

GAZTAINA

(Castanea sp.); es: castaña; fr. châtaigne, marron; en: chestnut. Eusko garbizaleentzat, “gazte + adina”, hau da gaztaroan beti bizitzeko hartu beharko litzateekeen edena.

Bestela, latinetik dator izena, Mendebalde osoan zabaldua, Euskal Herri hezean antzinatik sakon erroturik, bertakoen funtsezko dietaren ardatz izan baita mendetan. Gaztan-irinez egin izan da ogia hementxe, ez gari, ez artatxiki, ez zekale… ez zelarik. Aspaldikotasun horren testigu, horra Plazido Mugikak bere hiztegian bilduriko barietate izenak: kerremeatza, mentugorria, mentumotza, mentularria, amalatza, markola, atso-markots, atso-gaztaina, sarobe, basaka, zubiaga, otzorpoa, garrangira, arbera, legerioa, guarramatza, zuazola, mentuxe, ulebera, txertogorria, metura… eta beste dozena pare bat, ezaguna eta kontsumitua zen seinale.

 Neguari Euskal Herrian gaztaina erreak janaz egiten zaio ongietorria, ahaideen etxeetara bilduz, (Gaztañerre, Gaztain jate egunak) eta, sagarrarekin batera, gaztaina errea herri-ospakizunetako postrea izan da. Hiru ontzitan gorderik dator gaztaina: morkotsean (sin: lakatz, kormuts, kirikiño), oskolean eta azalean. Iraganean, gosete gorrien aringarri, danbolinean erreta, uretan egosita edo, xehatu eta ehota, irin bihurtuta; hauts lakar horrekin ogia, opilak eta zopa egin izan da gurean, gau luzeen laburgarri. Gaur egun apenas biltzen den Euskal Herrian: urriaren hasieran, morkotsak lurrean barreiatu edo pilaturik, biltzailearen zain ohi daude. Gaztainondoa ere, gaztetan hil egiten da.

 Egosteko, erauzi oskola, sartu gaztainak ur freskotan eta berotu, irakin gabe. Azala askatzen hastean, atera uretatik eta zuritu. Mandioan lehorturiko gaztainak hidratatzeko, arbasoek zerrauts hezetan astebetez edukitzen zituzten. Haragi gorri edo beltzaren lagungarri, egosi hiru ordu laurdenez esne gozoan (50 – 75 g azukre litroko) edo uretan (apio adaxka batez edo anis aleez alaituta) egosi eta pure eginik.

 Aukeran: aleak ukitu eta hautatu gogorrak, azala hertsi itsatsita dutenak, azal distiratsukoak.

Saihestekoak: lizundutakoak, irregularrak.

Kontserbatzeko: plastikozko zorroan baino hobe, kristalezko txarroan. Izozturik ongi irauten du urte erdia: oskola erauzita, eduki ur irakinetan hiru minutuz, sartu ur hotz-hotzean, lehortu eta utzi izozkailuan.

 

RZ: gaztain zopak

Txorierrin behintzat (XX. mendean), gaztainak danbolinean erretakoan, zuritu eta pare bat orduz kanelaz lurrinduriko ur azukredunean egosten ziren, batetik gaztainak azukre pixka batez zerbitzatuz eta, bestetik, afaltzeko, saldan ogi xerra mehe-meheak beratzen ziren; eginikoan, zopak zabaldu eta azukre eta kanela hautsez apaintzen zituzten.

 

 

30. iraila 2014 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

Leave a Reply

Required fields are marked *


Tresna-barrara saltatu