Urt2- Gernikako piperrak

Gaur asteartea da, urtarrilak 27

Gure piper, pipar eta biperrrak

Euskal Herrian piper hauek ditugu ezagun edo ohikoak:

  • pipermorroa: Europan gehien kontsumitzen dena; berde, purpura edo gorria, handi, potolo, mamitsua, gozo eta goxoa, ez oso zapore nabarmenekoa; gordinik entsaladan (hobe gutxi hartzea eta, beti, azala erauzita), erreta, betea, eltzekari askotan gisaturik;
  • italiarra: umotu ahala berdetik gorrira doan ale distiratsu, luzanga, batzuetan kakoan amaitzen dena, sasoian (uda partean) perfume ederrekoa; kuzinatzeko (eltzekari, tortilla, arrainkia) baliatzen da, batik bat;
  • txorizeroa: italiarraren senide, ongi heldutakoan hegoalderako fatxadan txirikordak eratuta lehortzen utzi eta, mamia berriro hidrataturik, bizkaitar saltsaren osagai nagusia izango da; orduan, mami gutxi baina fin-finekoa, aroma eta mikaztasun delikatu batez jantziko du dena lapikoan;
  • Gernikakoa: txorizeroaren senide txikia (“hatz txikiaren tamainakoa”), heldutasunera aurretik bildu delako; berde eta gozoa, mamitsua, usain handikoa, frijiturik kontsumitzen da; Bizkaian oso estimatua 1643an, bederen, Jean Leglancé diplomatikoak idatziriko kronika bati esker eta, egun, Gipuzkoara ere hedatua, atzerriko piper mota ezagunen lepotik;
  • pikilloa: Deierri eta Erriberan (Andosilla, Azagra, Karkar, Lerin, Lodosa, Mendabia, San Adrian, Sartaguda) sehaska, aski modernoa da: triangelu itxura, tamaina txikia, azal gorri-gorria, mami trinko baina fina, zapore gozo luzea, usain erakargarria, fresko zein kontserban; gozoa edo mina. Piperrak bildutakoan, sutan erre eta eskuz zuritzen dira, busti gabe berehala ontzian sartzeko. Iraganeko gose-garai luzeetan ez zen komertzializatzen, txikiegia zenez, gosea kentzeko egokia ez zelako.
  • pikokoa: aditu zenbaiten iritziz, pikilloa baino handiagoa izateaz gainera, osatuagoa da, aromaz eta zaporez; haren uki delikatua ez du, hala ere;
  • ahuntz adarra: berdea, italiarra baino kiribilduagoa, inoiz mina, mami gutxi baina oso bizikoa; lehortu egiten dute nafarrek etxeko hormaren kontra, eltzekarietan sartzeko edo, txorten eta hazirik gabe, hauts bihurturik, hestekiak girotzeko;
  • Angelukoa: heldu aitzina, berde baina gozo, gorrian gozoago; Lapurdiko saltokietan ia bakarrik eskura daiteke;
  • Ezpeletakoa: gorri eta luzanga, kono zorrotzaren itxura du; freskotan 8 -14 cm luze; lehortutakoan, bi dozenako txirikordatan saltzen da; janaria mintasun goxoz janzten du ingurukoa; “Ezpeletakoa labur eta bizi, Angelukoa, luze eta gozo”;
  • Ibarrakoa: Gipuzkoa osoan egiten da; pipermin multzokoa, itxura luze eta meheagatik, baina ez oso mina; babarrunekin laguntzeko xedez, ozpinetan kontserbatzen ez direnak frijitu berritan dastatzen dira.

Egun, forma askotan merkaturatzen da piperra: fresko (urte osoan ere: dela negutegikoa, dela urruneko herrialdeetakoa), lehor, hautsetan, izozturik, kontserban.

Osasunari dagokionez, oroimenarentzat ona da piperra, oro har, landareak daukan luteolina izeneko flabonak ikaskuntzari dagozkion neurona-zirkuituak aktibatzen dituelako. Minbiziaren kontrako eragilea da, bestetik, piperrak berez dauzkan kapsiatak tumore-zelulak suntsitu ditzaketelako. Urdaileko arazorik nozitzen duenak piper gozoa lagungarri du baina hobe du piper minik ez hartzea; halaz ere, berak eraginiko bihotzerrea saihesteko, bi neurri: batetik, gatza ez ezik, azukre pittin bat ere ematea; bestetik, hogei bat minutuz kuzinatzea, printzipio kaltegarriak hein handi batean suntsitzeko. Piperrak, frijitzean, olio asko xurgatzen duenez, digestioa eragotzi egiten du; beraz, hobe da lehenik erre edo gisatu eta ondoren olio gordina gehitzea. Gordinik hartzekotan, pusketa txikitan ebaki eta, ahoan, ongi murtxikatu edo mastekatzea komeni da. Eta azala ere digestioaren eragozle izan daitekeenez, horrelako trastornoak dituztenek kendu beharko lukete, piperra ur irakinetan galdarraztatu edo erre ondoren, ur hotz-hotzean sartuta.

27. urtarrila 2015 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

Leave a Reply

Required fields are marked *


Tresna-barrara saltatu