sagardoaz, bere egunean (15.05.17)

Gaur, maiatzaren 17, usurbildarrek auzolanean sortu eta horrela mantentzen duten Sagardo Eguna ospatuko dute 34. urtez. Zorionak eta eskerrik asko, herritar eredugarri horiek!

sagardo bilaketarekin bat datozen irudiak

sin: sagararnoa, sagarnoa, sagardaoa; es: sidra; fr: cidre; en: cider. Sagardo naturala, sagarra bakar-bakarrik erabiliz eta sagardogintza prozesu osoan inongo gehigarririk erantsi gabe egiten den edaria da. Sagar barietate hauek baliatzen dira gurean: %50ean, garratzak (errezil sagarra, manttoni, txalaka, udare-sagarra, berde-mikatza, txistu-sagarra, bost kantoi, urtebia), %30ean mikatzak (gezamina, haritza, urdin-sagarra, Azpuru garratza, Goikoetxe) eta %20an gozoak (txori-sagarra, mozoloa, gorri txikia, patzolua, Bizkai sagarra eta Aia sagarra). Litro bakoitzeko 1,250 – 2 kg sagar kalkulatzen da.

Sagardogintza tradizionala fase hauetan (denak, ilbeheran hasita) garatzen da:

  1. Sagar biltzea, arbolatik edo lurretik, kizkiarekin jo eta sare izeneko otartxora, osorik eta sano dauden fruituak bakarrik aukeratuz; bildu ahala, dolarera eramaten da;
  2. Sagar jotzea, dolarean utzi aurretik, urez garbitutakoan, sagarra lehertu, zanpatu edo hautsi behar da, matxaka izeneko makinaz;
  3. Dolareko lana: sagarra hautsirik bertan jarri, ongi nahasi eta ordu batzuetan pausatuko da, zanpatu aurretik bera dadin; lehen zanpatze edo estutualdia eginik, patsa bildu eta ardatzaren biran antolatuko da, beste estutualdi bat edo batzuk egiteko;
  4. Muztioa isurtzea: dolaretik muztioa tinara isuri eta, bertatik, azken ontzira (barrikote, bukoi, barrika, kupela) eroango da;
  5. Lehen hartzidura: berton sartu denetik egun batzuetara, likidoa hasiko da bortizki hartzitzen, irakiten eta,
  6. Bigarren hartzidura, motel, lasai, isila hasiko da, ontzia ia erabat itxita; esekiduran dauden hondakinak hondora hauspeatuko dira eta hor geratzen den likidoa sagardoa da.

Sagar bilketa hasi denetik kupela handiko sagardoa botilaratu arte urte erdia-edo, igarotzen da; bukoi eta barrikotekoak egiteko 3-4 hilabete aski du.

17. maiatza 2015 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

Ogi izenak, gurean (15.05.14)

 

  • ume hizkeran, papa;
  • ogi zakarra, ituina, nahaskaria, zenporra;
  • ogi zuri fina, opea, txoiña; olata, eliz ogia,
  • bizkaiera zaharrean errarie; zubereraz, kaolla;
  • errauspetan erretakoa, sutopila, sorgina;
  • eskaleari ematen zitzaiona, ate-ogia;
  • gorpuaren aurreko 13 haur-ogiak dira hileta-ospakizunekin lotutakoak.
  • biribila, otana, otaza, etxe-ogia edo etxeko ogia,
  • ohiko biribil baino txikiagoa, pamitxa (Bizkaia, Araba);
  • integrala, tremesa, zahi edo birzahia, bizilloia, (Bizkaia, Gipuzkoa) eta herresa (Goi Nafarroa).
  • harrotu, hartzitu, jaiki ez dena, ailisa.
  • artirinezko ogia, artoa eta mestura (Nafarroa, Lapurdi).
  • galirinezkoak baino gutxiago irauten zuen fresko eta batzuetan ez zuen legamiarik, artabera (Gipuzkoa), arto zara (Bizkaia), arto opilla (Nafarroa).

Ogi- erroa duten euskal hitz askok (ope, otsein, otamen, otaldi, otordu, otarre, ogibide, ogipeko, oturuntza…) erakusten dutenez, alboko hizkuntzetan bezala, gurean ere ogia hazkurri edo elikagaiaren sinonimoa zen. Bestela adierazteko, garai luze batean ogia baizik ez zela jaten, kasik.

14. maiatza 2015 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

Xahu eta garbi: aholkuak (15.05.12)

Aholku eta burubideren bat garbitasunaz

  1. Garbitu eskuak eta tresnak behar bezain maiz.
  2. Aldatu zapia behar bezain maiz. Ez utzi kiratsik hartzen.
  3. Ez erabili eskularru edo guanteak behin eta berriz, garbitu gabe.
  4. Ez utzi sartzen animalia bizirik sukaldean.
  5. Erabili aurretik, garbitu arretaz elikagaiak, are zapore pittin bat galtzen badute ere.
  6. Finkatu trangadera (ebakitzeko ohola) xabal-xabal ipinitako zapi gainean. Horrela ez zara zikinduko zure odolaz.
  7. Hegaztiak eta arrainak garbitzen bukatutakoan, ikuzi den-dena zorrotz xaboi-urez.
  8. Kuzinatu ehiza lehenbailehen. Prestatzen ari zarela, garbitu dena behin eta berriro, zorrozki.
  9. Eskuina bazara, eskuratu gaiak ezkerretatik eta utzi, garbirik, eskuinean; ezkerra bazara, alderantziz. Ez nahasi garbitutakoak eta gainerakoak.
  10. Garbitu ahala, kendu tartetik hondakinak eta sartu zakarrontzian.
  11. Erabili ondoren, garbitu labanak, aldiro-aldiro, eta utzi eskura. Zorroztu maiz. Labana zorrotzak, arrisku txikiagoa.
  12. Erdipurdiko iruditzen zaizuna (pote hanpatuak, likido uherrak…) zakarrontzira: hobe galera bakarra horixe izatea.
  13. Biltegiko araua: sartutako lehena, lehena aterako.
  14. Olioa erabilitakoan, utzi epeltzen eta iragazi filtrotik; gorde, hurrengo batean erabiltzeko.
  15. Ontzi bat labetik atera berria denean, zikindu irinez: horrek esan nahi du, bero-beroa dagoenez, kontuz heldu behar zaiola.
  16. Lurrera oliorik erori bada, zabaldu eskutada bat gatz, ez labaintzeko; ondoren, garbitu lehenbailehen.
  17. Labea bero ireki aurretik, atzeratu burua, lurrin beroak erre ez zaitzan.
  18. Ez erabili zapia bustirik, arriskutsua baita: argindarra eta beroa ondo eroaten ditu bustiak.
  19. Aldian behin garbitu lixibarekin ontzi eta tresnak, zurezkoak batik bat.
  20. Saioa amaituta, (uda partean, batik bat) gorde berriro elikagai galkorrak hozkailuan.

 

12. maiatza 2015 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

Adriàren iritzia (15.05.11)

Adriàren iritzia

Euskal sukaldaritzaren bereizgarria zein den galdetuta, Ferrán Adriàk ihardetsi du legatza saltsa berdean dela.

Blogari umil honek, itaun horri bestela erantzungo lioke: euskal sukaldaritzak, eta gastronomiak, arrain asko mota ugaritan prestatua izan duela atzo goiz arte ezaugarri nabarmena, esate baterako. Edo oso zurruna dela, saltsak soil-soilak direla hemen, edo talde-giroa nagusi dela mahaikoa, edo…

Adrià, planeta osoan aitorturiko berritzaile eta, areago, iraultzaile saiatua izateaz gain, Basque Culinary Centerreko (ohorezko) presidentea da.

11. maiatza 2015 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

Gastronomia ikasketak (15.05.08)

Erdarazko iragarkia irratian: “Mondragon Unibertsitateak (besteak beste) gastronomia ikasketak eskainiko ditu”.

Basque Culinary Center izen nahasgarriko ikastetxe horretan izango direnez, ikasleek eta gurasoek jakin beharko dute ikasketak espainolez bakar-bakarrik egingo direla. Euskararen arrastorik ez dago bertan. Mondragonen Segovian bezala.

Bide batez, hurrengo urterako ea saiatzen diren gastronomia eta sukaldaritza bereizten.

08. maiatza 2015 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

Baratzean adiskide-etsaiak (15.05.07)

Baratzeko adiskide eta etsaiak

Oraintxe dugu baratze eta ortuak martxan jartzeko giro eta garai aproposa. Baita, lur-sailtxorik ez badugu, balkoian edo leiho ondoan landare jangarriak antolatzeko ere.

Jakinduria tradizionala dezente galdua dugu  baina ez erabat: hementxe ikusiko dugu zein landare motak lagundu edo galaraz dezakeen zeinen hazkuntza, hara:

landarea mesederako kalterako
alberjinia, berenjena leka, piperra patata
apioa aza, erremolatxa, ilar, kui, kuiatxo, leka, porru, tomate, zerba arto, perrexil, uraza
arbia ilar, leka, uraza, ziazerba
arbi-aza apio, erremolatxa, porru, uraza errefau, marrubi, mihilu, txikoria
artoa ilar, kuia, leka, tomatea apio, erremolatxa, patata
aza apio, erremolatxa, ilar, leka, patata, tomate, uraza, baratxuri, errefau, mihilu, porru, tipula, txikoria, txiribia
azenarioa baratxuri, errefau, ilar, ilen, leka, mihilu, perraitz, perrexil, porru, tipula, tipulin, tomate, txiribi, uraza, erremolatxa, menda, zerba
baratxuri, berakatza azenario, luzoker, marrubi, patata, porru, tipula, tomatea aza, babarrun, ilar, leka
errefaua azenario, babarrun, baratxuri, berro, ilar, leka, marrubi, perraitz, tomate, uraza, ziazerba aza, kuia, luzokerra
erremolatxa apio, aza, letxuga, mihilu, porru, tipula, tomate azenario, leka, zainzuri, ziazerba
ilarra apio, arbi, arto, aza, azenario, errefau, luzoker, patata, uraza, zainzuria baratxuri, perrexil, porru, tipula, tipulatxa
kuia, kuiatxoa albahaka, arto, kaputxina, patata errefaua
leka, babarruna alberjinia, apio, arbi, arto, aza, azenario, errefau, erremolatxa, luzoker, marrubi, patata, uraza, ziazerba baratxuri, erremolatxa, mihilu, tipula, tipulatx, zerba
luzoker edo pepinoa albahaka, apio, arto, aza, ilar, leka, mihilu, tipula, tipulin, uraza, zainzuri, ziazerba errefau, kuiatxo, patata, tomatea
marrubi, mailukia arbi, baratxuri, ezkai, leka, perraitz, porru, tipula, tipulatx, tipulin, uraza, ziazerba aza
patata apio, aza, baba, baratxuri, ilar, kaputxina, leka, tomatea alberjinia, arto, luzoker, tipula
piperra alberjinia, aza, azenario, tomatea aza, baratxuri, erremolatxa, porrua
porrua apio, azenario, marrubi, mihilu, tipula, tomate, uraza, zainzuri, ziazerba aza, babarrun, erremolatxa, ilar, leka, perrexil, piper, zerba
tipula azenario, baratxuri, erremolatxa, luzoker, marrubi, mihilu, perraitz, perrexil, porru, tomate, txiribi, uraza aza, babarrun, ilar, leka, patata
tomatea albahaka, apio, arto, aza, azenario, baratxuri, errefau, kaputxina, patata,perrexil, piper, porru, tipula, txiribi, zainzuri, ziazerba arbi-aza, erremolatxa, ilar, mihilu, zerba
uraza (letxuga) arbi, arbi-aza, aza, azenario, baba, babarrun, errefau, erremolatxa, ilar, leka, luzoker, marrubi, mihilu, perraitz, porru, tipula, tomate, ziazerba apio, berro, perrexila
zainzuria (esparragoa) ilar, luzoker, perrexil, porru, tomatea baratxuri, erremolatxa, tipula
zerba (azelga) apio, tipula, uraza porru, tomate, zainzuria
ziazerba (espinaka) arbi, aza, errefau, leka, marrubi, marrubi, tomate, uraza erremolatxa, zerba

07. maiatza 2015 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

Zer egin, janik alferrik ez galtzeko? (15.05.06)

Ikasleei (beraz, gurasoei) irakastea elikagaiak ezagutzen, bereizten, aintzat hartzen (elikagaiak eta horien produktoreak), gozatzen, janari transformatzen, (jan ez direnean) ongarri bihurtzen, etc. Herritarrari sinestarazi behar zaio, hazkurria eroste hutsaren ordez, jan-edanez kezkatzea merezi duela, errentagarriagoa dela, ekologikoagoa dela, humanoagoa dela, aberasgarriagoa dela, askatzaileagoa dela… bai guretzat, bai planetarentzat.

05. maiatza 2015 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

Frantsesek frantsesez jakin ez (15.05.05)

Europako jatetxe hoberenak frantsesak dira. Baina ingelesaren hedapenak aspaldi honetan sekulako indarra hartu duenez, Frantziako eta bertatik kanpoko jatetxe frantsesetan ez dakite frantsesez. Ingelesez aritu behar den-denetan, elkar ulertzeko. Ingelesez, oraingoz. Aurki arabieraz ikasi beharko dugu, petrolioaren balio edo prezioaren igoera izugarriaren ondorioz, aurki arabieradun horiek izango omen dira nagusiak planetan.

Ez dago deretxorik. Guk faktura ordaintzen dugu jan-edanagatik ez ezik, zerbitzu osoagatik ere. Itzultzaile edo interpreteak haiek kontratatu beharko lituzkete etekinen parte batekin.

Eta ez gaitezen murgildu euskararen kasuan…

05. maiatza 2015 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

kulturilla (15.05.04)

 

Txuletoia

Neologismoa da hitz ezin itsusiago hau, txuleta hitza adierazteko baliatzen dena. Badira berrehun gramoko txuletak, seiehunekoak eta kilokoak, goi eta behe solomokoak, zaharrenak eta gazteenak, txerri txuletak, arkume txuletak, etab.

Antzeko adibiderik bai? Jogurtoia, tortilloia, petit-suissoia, baxoerdoia, kañoia, bananoia, chefoia…

Bai, akaso kazetari eta kritikarien paranoiak. Edo moda-ohiak.

 

 

04. maiatza 2015 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

Elikadura, ikasgai (15.05.03)

Elikadura, derrigorrezko ikasgai

Janaz geroz eta gutxiago dakigu.

Geroz eta lehengai (sagar, tomate, antxoa) gutxiago erosten dugu eta, horien partez, produktu elaboratuak (konpotak, tomate saltsa, antxoa lata) kontsumitzen ditugunez, dendetatik produktu natural edo gordinak desagertu dira. Edo alderantziz.

Kontuak kontu, lehen jeneroa aukeratzen genuen baina orain dena estandarizatua eta hautatzeko aukerarik gabe saltzen zaigu.

Geroz eta gutxiago dakigu jana transformatzeaz, kuzinatzeaz. Geroz eta gutxiago kuzinatzen dugu.

Analfabetismo absolutura iristen ari gara. Saltzen zaiguna onartuko dugu baina kritika edo balorazioa egiteko gaitasuna galdu dugu. Zernahi edozein preziotan erosteko prest gaude.

Eman dezagun belaunaldi ergel hau galdutzat. Baina ez besterik: sartu dezagun eskolan, lehen hezkuntzatik, elikadura. Ikas dezagun antxoa itsasoan arrantzaleak harrapatzen duela, gazta artzainak egiten duela, tomatea baratzean lantzen dela, sagarrondoa kimatu eta ongarritu behar dela, jatekoak gaizki erostea ongi erostea baino urtean lau mila euro garestiago izan litekeela, etab.

Horrela preziatuko ditugu gure elikagaiak, elikagaiak lantzen dituzten herritarrak, horrela jabetuko gara geure organismoaz eta geure ongizateaz. Horrela izango ditugu tresna efikazak iruzurrei aurre egiteko.

(aurki helduko diogu gai honi berriz)

03. maiatza 2015 by edortagirre
Categories: Sailkatu gabea | Leave a comment

← Older posts

Newer posts →

Tresna-barrara saltatu